Defter Türü Bir Tercih Değildir
Uygulamada sık sorulan "hangi defteri tutmalıyım" sorusunun cevabı, işletmenin tercihine değil Vergi Usul Kanunu'nun belirlediği mükellef sınıfına bağlıdır. Kanun tüccarları birinci ve ikinci sınıf olarak ayırır; defter düzeni bu ayrımı izler.
Sınıf Nasıl Belirlenir
- Hukuki yapı gereği: sermaye şirketleri — limited ve anonim şirketler — iş hacmine bakılmaksızın birinci sınıf sayılır.
- İş hacmi gereği: gerçek kişi tüccarlarda alış, satış veya gayrisafi iş hasılatı tutarları, her yıl güncellenen hadlerle karşılaştırılır.
- İhtiyari geçiş: ikinci sınıf tüccar, istemesi hâlinde bilanço esasına geçebilir. Bunun tersi, yani birinci sınıfın kendi isteğiyle işletme hesabına dönmesi mümkün değildir.
Hadler yıllık olarak yeniden değerleme oranında güncellendiğinden, sınıf değerlendirmesi her yıl yeniden yapılmalıdır.
İki Esas Arasındaki Fark
| Ölçüt | İşletme hesabı esası | Bilanço esası |
|---|---|---|
| Tutulan defter | İşletme hesabı defteri | Yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri |
| Kayıt mantığı | Gelir ve gider karşılaştırması | Çift taraflı kayıt |
| Üretilen tablo | İşletme hesabı özeti | Bilanço ve gelir tablosu |
| Stok ve alacak takibi | Sınırlı | Hesap planı üzerinden izlenir |
| Başvurularda sunulabilen belge | İşletme hesabı özeti | Bilanço ve gelir tablosu |
Serbest Meslek Erbabı Ayrıdır
Avukat, hekim, mimar gibi serbest meslek erbabı bu iki sınıfın dışındadır ve serbest meslek kazanç defteri tutar. Kazanç, tahsil esasına göre belirlenir; bu, ticari kazançtaki tahakkuk esasından farklıdır.
Vergi Mevzuatı ve Ticaret Kanunu Ayrı Ayrı Bakar
Defter tutma yükümlülüğü yalnızca vergi mevzuatından doğmaz. Türk Ticaret Kanunu da tacirlere ticari defter tutma yükümlülüğü getirir ve sermaye şirketleri için pay defteri, genel kurul karar defteri ve müdürler/yönetim kurulu karar defteri tutulmasını arar. Bu defterler vergi defterlerinden ayrıdır ve tasdik zorunluluğuna tabidir.
e-Defter ile İlişkisi
Bilanço esasına tabi olmak, tek başına e-Defter zorunluluğu doğurmaz; ancak e-Defter uygulaması bilanço esasında tutulan yevmiye ve kebir defterleri için geçerlidir. Geçiş zorunluluğunun kaynağı ayrıca değerlendirilir — bkz. e-Fatura geçiş zorunluluğu ve berat yükleme süreleri.
Pratik Sonuç
İşletme hesabı esası daha az kayıt yükü getirir; buna karşılık işletmenin finansal durumunu gösteren bir tablo üretmez. Stok, alacak ve borç yapısının izlenmesi gereken, kredi veya ihale ilişkisi bulunan işletmelerde bilanço esası hadler zorunlu kılmasa bile tercih edilebilir.